Een wijze les voor idealisten

 Alhoewel ik al tijden het nieuws niet meer volg, is het mij niet ontgaan dat Geert Wilders de verkiezingen heeft gewonnen. Tien jaar geleden heb ik hier een roman over geschreven. Toen was ik nog een idealist en zag ik het ene na het andere doemscenario gebeuren.

Nu denk ik daar anders over. Deze verkiezingen zijn wat mij betreft vooral een wake-up call voor idealisten.

Het feit dat we in de afgelopen tien jaar in Nederland weinig hebben gedaan aan natuur, gelijkheid en vrede ligt niet aan Rutte of zijn regering. Het zijn de mensen zelf die het niet doen. Blijkbaar is er onvoldoende animo om ons gedrag en ons systeem te veranderen.

Ik kan bijvoorbeeld boos worden op de EU omdat ze het landbouwgif niet verbieden, maar het zijn niet de politici die het gif spuiten. Het zijn de boeren zelf. En die zullen er pas mee stoppen wanneer zij zélf ervan overtuigd zijn dat het spul slecht is.

Dit heet intrinsieke motivatie. Het is een noodzakelijke voorwaarde voor gedragsverandering. Je kan iemand honderd keer uitleggen hoe ongezond roken is, maar hij stopt pas als hij het zelf écht wil. Ouders zullen dit principe herkennen in hun kinderen (niet met roken, natuurlijk).

Intelligente mensen lijken dit soms te vergeten. Zij denken soms dat zij met argumenten een discussie kunnen winnen. Dat hun rede, hoe sterk ook, voldoende is om het gedrag van iemand anders te veranderen. Maar zo zit de mens niet in elkaar. Dat wat wij echt belangrijk vinden, zit diep in ons geworteld. Kijk naar de liefde en alle domme dingen die wij daarin doen. Dat gaan wij heus niet afleren omdat wij slim zijn.

Hoe kan je iemand intrinsiek motiveren? Door ze een voorbeeld te geven. Door te laten zien hoe het ook kan. Dat is de kracht van een idool. Een jonge sporter die uit zichzelf beter wil worden omdat hij Messi of Federer als idool heeft, zal harder werken dan iemand die het moet hebben van een trainer die roept dat hij niet goed genoeg is en beter zijn best moet doen.
Sommige mensen halen uit zichzelf de motivatie, maar anderen voelen dat het bestaan nogal zinloos is en hebben een externe factor nodig - een voorbeeld, een idool - om zelf aan de gang te gaan.

Dat geldt ook voor idealisme. De afgelopen tijd heb ik vaak gelezen dat de wereld naar de verdoemenis gaat omdat wij het niet goed doen. Omdat wij te veel vlees eten, te vaak vliegen, etc etc. Maar dit werkt dus niet motiverend. Sterker nog, deze verkiezingsuitslag suggereert een averechts effect.

 

Mijn mantra is: je bent wat je doet, niet wat je denkt.

Als je handelt vanuit je intrinsieke motivatie, dan doe je eigenlijk alles wat in je mogelijkheden ligt. Ik eet bijvoorbeeld geen vlees, omdat ik walg van de manier waarop wij met levende wezens omgaan. Maar ik ga iemand anders niet vertellen dat hij geen vlees mag eten. Mijn kinderen eten kip en varken en ik wijs hen niet terecht. Ik geef wel voorlichting, die ze schouderophalend in ontvangst nemen. Het enige wat écht beklijft, is het voorbeeld dat ik zelf geef.

Dus als je als idealist een betere wereld wil, leef er dan naar. Laat anderen in hun eigen waarde. Het bekende argument ‘Waarom zou het kleine Nederland iets aan klimaatmaatregelen moeten doen, terwijl China en Amerika dat niet doen?’ is helemaal niet relevant, zolang je uit jezelf handelt. Het maakt namelijk niet uit wat je doet, zolang je er zelf maar achter staat.

Dit is wat de Wijze bedoeld met nederigheid. Nederigheid betekent dat je weet dat je de waarheid niet in pacht hebt. Dat je jezelf niet boven anderen stelt en hen niet vertelt wat beter voor hen is. Het betekent dat je accepteert dat je een mening hebt en beseft dat die mening volstrekt onzinnig is.

Want je bent wat je doet, niet wat je denkt. Leef daarom naar je idealen en laat de wereld voor wat hij is.

Je bent wat je doet

Je bent wat je doet, niet wat je denkt. Dat is het mantra van mijn Tao. 

Dat ons gedrag gevolgen heeft, lijken we steeds meer te vergeten. We leven in een tijdsgewricht waarin weinig mensen nog de verantwoordelijkheid willen nemen voor de consequenties van hun daden. Er wordt vooral naar anderen gewezen; schijnheiligheid is niemand vreemd.

Vlees eten, bijvoorbeeld. Iedereen weet waar het vlees vandaan komt. Als jij vlees eet, dan kun je wel zeggen dat jij vindt dat de industrie duurzamer moet worden en het wel een tandje minder kan met het dierenleed, maar jouw gedrag is dat jij vlees eet en de consequentie is het wreed slachten van een dier dat een bedroevend leven heeft gehad. Dat dier schiet dus niks op met wat jij denkt, maar wel met wat jij doet.

Een ander voorbeeld. Recentelijk werd bekend dat Schiphol vele duizenden kubieke meters zwaar met PFOS vervuilde grond in de omgeving heeft gedumpt. Welnu, als jij dit schandalig vindt, dan moet je niet naar Schiphol gaan. Ga niet vliegen, want mede omdat jij vliegt, draait Schiphol. Je kent de consequenties van jouw gedrag, en je kan jouw gedrag aanpassen. Maar wat mensen doen, is wijzen naar Schiphol. Ik wil wel kunnen blijven vliegen, maar ik wil niet dat Schiphol gif dumpt. Alsof Schiphol gaat veranderen alleen maar omdat jij dat wil.

Laatste voorbeeld: de zorg. Hoe mensen slecht voor hun eigen gezondheid zorgen en vervolgens de verantwoordelijkheid voor de gevolgen daarvan bij de dokter, de voedingsindustrie, de tabaksproducenten of de overheid leggen. Het is haast alsof je onbeschermde seks hebt en de verantwoordelijkheid voor de zwangerschap bij de ander legt.

 

Het lijkt erop dat voor veel mensen het denken an sich voldoende is. Als je de bezwaren netjes hebt opgesomd, ben je van de blaam gezuiverd en kan je alsnog doen wat je wilt. Het is een vorm van fictief actievoeren, alsof woorden voldoende zijn en daden niet relevant.

Ik vind dat je op z’n minst de verantwoordelijkheid kan nemen voor de gevolgen van jouw gedrag. En als je dat doet, dan is het prima. Eet je vlees en vlieg de wereld rond, als dit bij jou niet tegen morele of andere bezwaren stuit. Zolang jij met een goed gevoel in de spiegel kan kijken, is er wat mij betreft niks aan de hand.

Maar hou verder je mond. Ga niet lopen zeuren dat het anders moet. Neem een voorbeeld aan mijn kinderen. Die weten dondersgoed dat de gemiddelde kip of varken een kutleven heeft gehad, maar ze accepteren dat en eten met smaak het vlees, zonder te beweren dat het anders moet.

Het is zoals het is, en als jij het anders wil, dan zul je zelf moeten veranderen. Want je bent wat je doet, niet wat je denkt.

De mens en zijn zelfoverschatting

 

De mens en zijn zelfoverschatting

 

Om de een of andere reden denken wij vaak dat wij beter zijn, dat wij meer kunnen, meer voorstellen, terwijl de realiteit iets heel anders laat zien.

Het kabinet is gevallen en commentatoren vallen over elkaar heen om de politici af te branden. Maar wie beter kijkt, ziet dat geen enkel politiek systeem lang stand houdt. Regeringen vallen overal en altijd, de adel komt en gaat, en dictators zijn geen haar beter. Dit is namelijk wie wij zijn, dit is wat wij met z'n allen optuigen en weer afbreken.

En toch denken wij dat het beter kan. Alsof we blind zijn voor de realiteit. We denken dat we beter voor de aarde kunnen zorgen, maar ondertussen hebben we de aarde flink vervuild. We denken dat we een democratie kunnen handhaven, maar ondertussen vinden we onze eigen mening het belangrijkste. Dat wat wij doen (de aarde vervuilen) staat haaks op dat wat wij denken dat we zouden kunnen doen (goed voor de aarde zorgen). Mensen die in het laatste blijven hangen, zullen veelal het eerste blijven doen. Klagen over de toestand in de wereld, zonder zelf daadwerkelijk hun gedrag te veranderen. Het is haast alsof wij met ons geklaag ons geweten voldoende kunnen sussen.

Is dat het principe van de biecht? We halen smerigheid uit, biechten het op aan onze Lieve Heer, en daarmee is de kous af. Ik denk dan: haal gewoon die smerigheid niet uit. Maar ook dat is makkelijk gezegd en moeilijk gedaan. Wij zijn namelijk mensen, en mensen zijn niet bepaald perfecte wezens. Wij doen dingen die niet zo slim zijn, niet zo aardig, en waar we later wroeging van krijgen. De aard van de mens heeft aldus de biecht voortgebracht.

Dit is wie wij zijn. Wij denken dat wij beter kunnen, maar we doen het niet. En aangezien onze werkelijkheid gerealiseerd wordt door wat wij doen en niet door wat wij denken, is dit onze wereld geworden. Zo eenvoudig is het.

Meer voorbeelden van zelfoverschatting? Zet een mens in een auto en hij denkt dat hij Max Verstappen is. Giet er wat alcohol in en luister naar zijn praatjes. Geef hem een goed salaris en hij gaat als een koning wonen. Social media draait op het simpele principe dat iemand zich daarop beter kan voordoen dan hij eigenlijk is. Velen menen dat de mens aan de top van de voedselketen staat, dat wij de dominante soort op aarde zijn. En zo kan ik nog wel even doorgaan.

Zijn wij diep van binnen dan zo ontevreden met onszelf? Is zelfoverschatting een verdedigingsmechanisme tegen het besef van onze nietigheid? Of ligt het gewoon in onze aard, gedreven door genen en cultuur? Ik heb geen idee, en het doet ook niet ter zake.

De Wijze kent drie schatten: nederigheid, spaarzaamheid en compassie. De Wijze zal zichzelf niet overschatten, omdat hij weet dat hij niets voorstelt. En dat geldt ook voor mij. Wie groot wil zijn, moet klein worden. Maar dat is voor een mens verrekte lastig om te doen...

 

Deradicaliseren

 Deradicaliseren

 

Geloof het of niet, ik ben aan het deradicaliseren. Mensen die mij al langer kennen dan vandaag, weten dat ik nogal stellig kan zijn in mijn opvattingen en een stevige discussie daarover niet schuw. Vroeger was ik zo overtuigd van mijn eigen gelijk, dat ik me niet kon voorstellen dat iemand anders er anders over dacht. Die persoon snapte er niks van! Mijn gelijk was niet alleen mijn waarheid, maar ook dé waarheid.

Zo vond ik bijvoorbeeld dat wij slaven zijn. Slaven van de arbeid die we voor een baas uitvoeren, slaven van de normen en waarden van een westerse cultuur, en slaven van onze eigen driften en verlangens. Zo voelde ik mij in elk geval, en zo voel ik dat nog steeds, maar de drang om dit met woord en pen te bestrijden, zit me niet langer in de weg.

Want ik heb van andere mensen geleerd dat andere mensen er heel anders over kunnen denken. Ik heb vrienden die elke dag met plezier gaan werken, vrienden die hun baas koesteren, vrienden die vastigheid in hun opvattingen nodig hebben en zich niet zo laten leiden door hun hormonen.

 Mijn waarheid is dus niet dé waarheid. Sterker nog, niemand heeft de waarheid in pacht, want niemand kan de werkelijkheid in al zijn facetten bevatten. We kennen en begrijpen maar zo weinig van wat er allemaal is. Onze overtuiging komt niet voort uit kennis, maar uit geloof - ook in de wetenschap, maar dat is een ander onderwerp.

Als twee mensen het niet met elkaar eens zijn, betekent dat nog niet dat een van beide ongelijk heeft. Het aloude gezegde ‘de waarheid ligt in het midden’ is niet uit de lucht komen vallen. Misschien is dat wel het grootste gevaar van mensen die veel op zichzelf zijn of zich vooral in hun eigen kringen bewegen. Ze gaan geloven dat hun eigen waarheid voor iedereen geldt. Dat is de basis van fundamentalisme. 

Het volgende gevaar is dat zo iemand andere mensen van zijn gelijk wil overtuigen, goedschiks of kwaadschiks. Wat dat betreft mogen we onze democratie koesteren. Onze samenleving is er namelijk op gericht om met elkaar samen te kunnen leven óndanks het feit dat we anders over de dingen denken. De meerderheid dient de minderheid te beschermen.

De laatste tijd klinkt de roep om een sterke politicus, iemand met een visie die de huidige premier eindelijk kan vervangen. Ik ben daar geen voorstander van. Mensen met een visie staan niet altijd open voor de mening van een ander. Zij kunnen teveel in hun eigen waarheid gaan geloven en stel je eens voor dat die waarheid niet de jouwe is. Nee, dan heb ik liever een samenleving van het geweldloze compromis met een chef die de toko bijeen houdt.

Zoals ik al zei, ik ben behoorlijk aan het deradicaliseren. André de Groot zou me voor gek verklaren :).